Κοινωνική γεωγραφία του αστικού χώρου και εγκληματικότητα: Αθήνα

Η εγκληματικότητα του δρόμου αποτέλεσε τα προηγούμενα χρόνια σημείο αιχμής για τις πολιτικές της δημόσιας τάξης. Όπώς συνέβη και αλλού, το βάρος αυτής της κατάστασης «σήκωσαν» κυρίως τα δύο μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας, η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, όπώς επίσης και η Πάτρα. Για να δούμε τα χαρακτηριστικά της εγκληματικότητας μιας περιοχής συνήθως εκτιμούμε όλες τις κατηγορίες παραγόντων που συμβάλλουν στην ανάπτυξή της. Συνεπώς, συνεκτιμώνται πληθυσμιακοί, κοινωνικοί, οικονομικοί, περιβαλλοντικοί (π.χ. υποβάθμιση μιας περιοχής) γεωγραφικοί (θέση και ρόλος της περιοχής στο γενικότερο πολεοδομικό σύστημα) και πολιτικοί παράγοντες.

Στην περίπτωση της Αθήνας συνέπεσαν όλοι οι παραπάνω παράγοντες περίπου στα μέσα της δεκαετίας του 2000 (μετά τη λήξη των Ολυμπιακών Αγώνων), με αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας έκρηξης κοινωνικών προβλημάτων σχετικών με την εγκληματικότητα [ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 10Α].

Αναφορικά με το ζήτημα των ναρκωτικών, το πρόβλημα της ευρείας χρήσης, όπώς αναφέρθηκε, άρχισε να γίνεται ορατό στην Ελλάδα από τα μέσα της δεκαετίας του ’80. Η διακίνηση και διάδοσή τους όμως μέσα από ανοικτές αγορές λιανικής (πιάτσες του δρόμου) άρχισε να παίρνει διαστάσεις από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 (Βιδάλη, σ. 2007, 2ος τόμος). Τότε ήταν (μέσα δεκαετίας του ’90) που για πρώτη φορά υπήρξαν συστηματικές «πιέσεις» της αστυνομίας απέναντι στους χρήστες της Ομόνοιας οι οποίοι, για πρώτη φορά επίσης, συνδέθηκαν με ζητήματα δημόσιας υγείας. Η χρήση των ναρκωτικών είναι φαινόμενο που συναντάται στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας, ωστόσο απέκτησε ιδιαίτερες διαστάσεις στον κεντρικό τομέα του Δήμου Αθηναίων, επειδή εκτός των άλλων εκεί υπήρξαν μεταβολές που άλλαξαν τη ζωή του κεντρικού και δυτικού τμήματος της πόλης προς το χειρότερο [ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 10Α].

Αυτές οι μεταβολές σε συνδυασμό με μία αναποτελεσματική, μάλλον αμήχανη και κυρίως αποσπασματική πολιτική για τα ναρκωτικά και την πόλη, δημιούργησαν ευνοϊκές συνθήκες για την ανάδειξη της ευρύτερης περιοχής της Ομόνοιας ως της μεγαλύτερης ανοικτής πιάτσας ναρκωτικών της Ελλάδας [ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 10Β]. Το χαρακτηριστικό της είναι ότι δεν πρόκειται για ένα δρόμο, αλλά για μια ολόκληρη περιοχή η οποία, τουλάχιστον μετά τον Πόλεμο, αποτελούσε σημείο συγκέντρωσης εσωτερικών μεταναστών, μικροπαρανομίας και πορνείας του πεζοδρομίου. Η κατάσταση που διαμορφώθηκε στην περιοχή και οι συνέπειές της έχουν συζητηθεί ποικιλοτρόπώς και μάλιστα εκφράζονται και αποκλίνουσες μεταξύ τους απόψεις. Οι βασικές παράμετροι που επηρέασαν αυτήν την εξέλιξη στον τομέα της λιανικής αγοράς των ναρκωτικών στο κέντρο της Αθήνας, μπορούν να συστηματοποιηθούν στις εξής κατηγορίες παραγόντων σε αλληλεπίδραση: α) οι μεταβολές στις συνήθειες και τις προτιμήσεις των χρηστών ψυχοδραστικών ουσιών, β) οι κοινωνικές μεταβολές στη σύνθεση του πληθυσμού στο Δήμο Αθηναίων και στη χρήση γης στην ίδια περιοχή, γ) η αναδιάρθρωση του υποκόσμου και της παράνομης αγοράς ναρκωτικών, δ) η απουσία συστηματικών πολιτικών αντιμετώπισης των προβλημάτων και ε) η στάση της κοινότητας. Αναλυτικότερα (Βιδάλη, 2007, 2ος τόμος, ό.π., και ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 10Α):

α) Μεταβολές στις συνήθειες και τις προτιμήσεις των χρηστών

  1. Κοινωνικές μεταβολές: Αν και η χρήση χασίς ήταν διαδεδομένη στην Ελλάδα και συνδεόταν, όπώς και αλλού, με κοινωνικά κινήματα και την κοινωνική χειραφέτηση, από τα μέσα της δεκαετίας του ’80, η αγορά των ναρκωτικών άλλαξε καθώς η διακίνηση της ηρωίνης έγινε για κάποιους «επάγγελμα» και ο αριθμός των εξαρτημένων, κυρίως νέων, από την ουσία αυτή διογκώθηκε.
  2.  Η διάδοση των συνθετικών ναρκωτικών και της κοκαΐνης για ψυχαγωγικούς σκοπούς άλλαξαν το χάρτη των ναρκωτικών στην Αθήνα.
  3. Από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 έγινε εμφανής η αλλαγή στις συνήθειες των νέων κυρίως στον ελεύθερο χρόνο τους. Αυτό συνέπεσε και με αλλαγές στη στάση τους απέναντι στα ναρκωτικά. Η χρήση ψυχοδραστικών ουσιών από ψυχαγωγική έγινε αυτοκαταστροφική-καταναλωτική και διαδόθηκε η πολυ-χρήση. Συχνά το ζήτημα δεν ήταν πλέον το «φτιάξιμο» για «χαλάρωση», αλλά η εμπειρία της αυξανόμενης έντασης. Η δυνατότητα ταυτόχρονης και εύκολης πρόσβασης σε διαφορετικά ναρκωτικά μέσω των αλλαγών που επήλθαν στη λιανική αγορά ναρκωτικών (ο ίδιος έμπορος πωλούσε και προωθούσε διαφορετικά είδη) συνέβαλαν, ώστε διαφορετικές ψυχοδραστικές ουσίες να καταναλώνονται από το ίδιο άτομο σε διάστημα λίγων ωρών για την κάλυψη των αναγκών της «στιγμής» ή για την κάλυψη της έλλειψης της κύριας ουσίας. Σημαντική συμβολή σε αυτό υποστηρίζεται ότι είχαν και οι μεταβολές στους τρόπους διασκέδασης και ελεύθερου χρόνου.

β) Αλλαγές στη σύνθεση του πληθυσμού και στις χρήσεις γης

  1. Αυτές οι μεταβολές συνέπεσαν με αλλαγές στη σύνθεση του πληθυσμού στο Δήμο Αθηναίων και ειδικά στο κέντρο της πόλης: παλιοί κάτοικοι μετακινήθηκαν προς τα βόρεια και νέα προάστια, νέοι κάτοικοι για μεγάλο χρονικό διάστημα δεν έρχονταν προς εγκατάσταση στο Δήμο, οι φοιτητικές κατοικίες μετατοπίστηκαν και αυτές εξαιτίας της μετακίνησης των Σχολών του Πανεπιστημίου στην περιοχή του Δήμου Ζωγράφου, οι υπηρεσίες των υπουργείων αποκεντρώθηκαν ενώ συντελέστηκε η αποβιομηχάνιση του δυτικού τομέα της Αθήνας.
  2. Οι μετακινήσεις πληθυσμών από το Δήμο είχαν ως συνέπεια αφενός να μείνουν κτίρια κενά και αφετέρου να αποδιαρθρωθούν σταδιακά οι λειτουργίες της πόλης και ο άτυπος κοινωνικός έλεγχος. Πολλές περιοχές του κέντρου ερήμωσαν και από κατοίκους και από καταστήματα. Οι προσπάθειες αναζωογόνησης του κέντρου στις αρχές του ’90 από συντονισμένες πολιτικές πολεοδομικής ανάπλασης και εγκατάστασης στις περιοχές αυτές νέων μεσοαστικών στρωμάτων, πολιτιστικών φορέων κλπ. απέτυχαν. Από τα μέσα της δεκαετίας του ’90, όσοι εγκαταστάθηκαν στο κέντρο, κατά κανόνα εξαθλιωμένα και φτωχά στρώματα μεταναστών με εξαίρεση του Κινέζους, εύκολα γίνονταν αντικείμενο εκμετάλλευσης.
  3. Ταυτόχρονα, γειτονιές στο κέντρο της πόλης, όπώς οι πρώην βιομηχανικές περιοχές του Γκάζι και του Ψυρρή, από το τέλος περίπου της δεκαετίας του ’90 μετατράπηκαν σε περιοχές μαζικής διασκέδασης που ήταν σε κοντινή απόσταση από την περιοχή της Ομόνοιας, η οποία αναδείχθηκε σε ανοικτή λιανική αγορά ναρκωτικών καθώς οι ήδη εξαρτημένοι-εμπλεκόμενοι με τα ναρκωτικά προτιμούσαν την Ομόνοια ως τόπο συναλλαγής, επειδή ήταν χώρος εύκολα προσβάσιμος και με έντονη κίνηση. Η τοποθεσία και τα χαρακτηριστικά της συνέβαλαν ώστε να υπάρξει μια ενίσχυση της αγοράς αυτής από τους πελάτες των παραπάνω περιοχών διασκέδασης, καθώς οι ενδιαφερόμενοι είχαν τη δυνατότητα είτε να προμηθεύονται ναρκωτικές ουσίες είτε να αντλούν πελάτες από τα «μαγαζιά», κυρίως κατά τη διάρκεια της νύκτας.
  4. Ωστόσο, η μεγάλη αλλαγή έγινε μετά το τέλος των Ολυμπιακών Αγώνων. Τότε πολλοί από τους μετανάστες που εργάζονταν στα Ολυμπιακά έργα έμειναν άνεργοι, ενώ η απουσία σχεδιασμού στις πολιτικές υποδοχής/επαναπροώθησης των νεοεισερχομένων χωρίς χαρτιά αλλοδαπών στην χώρα, είχε ως αποτέλεσμα να προωθούνται απευθείας από τα σύνορα στο κέντρο της πόλης χωρίς συγκεκριμένο στόχο.
  5. Η μαζική συγκέντρωση αλλοδαπών χωρίς χαρτιά στο κέντρο της πόλης δημιούργησε ένα δυναμικό που ήταν εύκολο να γίνει υποκείμενο εκμετάλλευσης από τα κυκλώματα διακίνησης αλλοδαπών και Ελλήνων. Έτσι η παρουσία τους συνέβαλε σε ένα βαθμό στη μαζική, δημόσια διακίνηση ναρκωτικών στο κέντρο της Αθήνας μετά το 2004.
  6. Μετά το 2007, η ερήμωση του κέντρου συμπληρώθηκε τόσο από την κρίση στην εμπορική αγορά της περιοχής όσο και από τις συνέπειες που είχαν οι καταστροφές που επήλθαν σε κτίρια του κεντρικού τομέα κατά τη διάρκεια μαζικών κινητοποιήσεων διαφόρων κοινωνικών ομάδων. Το κενό που άφησαν οι αλλαγές στη νόμιμη αγορά, ήρθε να το καλύψει η παράνομη αγορά ναρκωτικών.

γ) Αναδιάρθρωση του υποκόσμου

  1. Άλλαξε η διάρθρωση και η λειτουργία του υποκόσμου και δημιουργήθηκαν ομάδες οργανωμένου εγκλήματος που επιδίδονταν σε «προστασία» (εκβιάσεις κλπ.) των χώρων αναψυχής και διασκέδασης, στον έλεγχο της πορνείας και φυσικά στη διακίνηση ναρκωτικών μέσα και έξω από τους χώρους διασκέδασης κλπ.
  2. Άλλαξε η αγορά της πορνείας του πεζοδρομίου (www.synigoros.gr) μέσα από την μαζική εκμετάλλευση αλλοδαπών, συχνά θυμάτων εμπορίας ανθρώπων, με αποτέλεσμα να υπάρξει ειδικά στο κέντρο της Αθήνας ένας «αυθόρμητος» δακτύλιος «προστασίας» και ανοχής της διακίνησης ναρκωτικών, ενώ συχνά η εκμετάλλευση των εκδιδόμενων γινόταν και μέσω της μετατροπής τους σε εξαρτημένα άτομα και της αμοιβής τους σε είδος.

δ) Απουσία πολιτικών κοινωνικής ανάπτυξης

  1. Απουσίασαν το διάστημα αυτό πολιτικές κοινωνικής ανάπτυξης που να αποτρέψουν την κατάσταση, παρά την ύπαρξη σχετικής εμπειρίας από άλλες χώρες. Η σταδιακή αποδιάρθρωση του συστήματος κοινωνικών υπηρεσιών στην ευρύτερη περιοχή και η αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων (φτωχοί, άστεγοι, άνεργοι κλπ.) που ήταν πλέον εμφανής και στο δρόμο, συνετέλεσαν στην καλλιέργεια ανασφάλειας και φόβου του εγκλήματος: υπήρχαν και υπάρχουν περιοχές που η διάβαση τους αποφεύγεται από τους περαστικούς εξαιτίας της επικινδυνότητάς τους και αυτό ήταν πρωτόγνωρο για την Αθήνα.
  2. Δημιουργήθηκαν περιοχές μέσα στην πόλη, όπου η παρουσία παράνομων κάθε είδους και εξαθλιωμένων πληθυσμών ήταν και είναι ιδιαίτερα πυκνή, γεγονός που ευνόησε την μετατροπή τους σε «εγκληματικές» και επικίνδυνες περιοχές. Ιδιαίτερα στον τομέα των ναρκωτικών, συμβολή στα προαναφερόμενα είχε και η αμήχανη ποινική πολιτική που εφαρμοζόταν η οποία για πολλά χρόνια αντιμετώπιζε περίπου με τον ίδιο τρόπο εμπόρους, χρήστες και μικροδιακινητές, αλλά και η αποτυχία των προσπαθειών να ενταχθούν στον κοινωνικό ιστό των κεντρικών περιοχών του Δήμου Αθηναίων οι υπηρεσίες παροχής υποκαταστάτων.

ε) Η στάση της κοινότητας

  1. Οι παλιοί κάτοικοι του κέντρου αντέδρασαν με διάφορους τρόπους αλλά κυρίως, υπό την επίδραση του φόβου του εγκλήματος, εστιάζοντας στις ανάγκες της αγοράς, ενώ ένα μικρό μέρος έθετε γενικότερα ζητήματα κοινωνικής πολιτικής.
  2. Το πρόβλημα του κέντρου της Αθήνας αποτέλεσε αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης και βασικό θέμα σε εκλογικές αναμετρήσεις, ενώ επικράτησε η αντίληψη ότι το ζήτημα συνολικά της εγκληματικότητας και των ναρκωτικών στο σύνολό του είναι σχεδόν αποκλειστικά θέμα ασφάλειας.
  3. Τα έντονα προβλήματα υποβάθμισης και εγκληματικότητας σε συνδυασμό με την αδυναμία του κράτους να τα διευθετήσει ορθολογικά, καλλιέργησαν τον κοινωνικό και φυλετικό ρατσισμό απέναντι στους αλλοδαπούς αλλά και στους εξαρτημένους, τάση που κορυφώθηκε αργότερα με την ταύτιση των εξαρτημένων με τους οροθετικούς – υπόθεση που δημιούργησε περαιτέρω προβλήματα σε συνάρτηση και με γενικότερες εξελίξεις.

Η πόλη και ειδικά η Μητρόπολη αποτελεί, όπώς προαναφέρθηκε και στην περίπτωση της Αθήνας, προνομιακό έδαφος διάδοσης και μαζικής κατανάλωσης ναρκωτικών αλλά και ανάπτυξης της ανοικτής λιανικής αγοράς–πιάτσας. Πώς όμως φτάνουν τα ναρκωτικά εώς εδώ και από πού έρχονται; Και πώς διαρθρώνεται αυτή η αγορά ναρκωτικών και συνδέεται με τη βία αλλά και γενικότερα με άλλα εγκλήματα; Τα ερωτήματα αυτά θα επιχειρηθεί να απαντηθούν στο επόμενο κεφάλαιο στο οποίο μεταξύ άλλων φαίνεται ότι οι πόλεις και συγκεκριμένα οι πόλεις του Δυτικού Κόσμου αποτελούν τον κυρίως τόπο προορισμού της παραγωγής ναρκωτικών, δηλαδή τον τόπο κατανάλωσης.

Search Our Site

anthologio
questionaire
epub flashbook
e pub pdf

Σημαντικό!

Τρείς είναι οι βασικοί παράγοντες που μπορούν να συντελέσουν στην ανάπτυξη του μεσολαβητικού ρόλου της αστυνομίας ειδικά στο ζήτημα της αστυνόμευσης των εξαρτημένων και αφορούν: α) την ανάπτυξη της ήπιας αστυνόμευσης, β) τον συγκερασμό της με τις πολιτικές μείωσης της βλάβης στον τομέα των εξαρτήσεων που ακολουθούνται από τους φορείς υγείας και γ) τη συνεχή μελέτη και εκτίμηση των επιπτώσεων που έχει η παγκοσμιοποιημένη διάσταση του προβλήματος των ναρκωτικών τόσο στο επίπεδο της προσφοράς όσο και της ζήτησης.