Οι πολιτικές υγείας για τα ναρκωτικά στην Ελλάδα: Η εξάρτηση ως ασθένεια

Οι πολιτικές που ακολουθούνται στην Ελλάδα και στην Ε.Ε. στον τομέα της υγείας ακολουθούν μία πλουραλιστική προσέγγιση σχετικά με τη θεραπεία και την κοινωνική επανένταξη των εξαρτημένων (θεραπευτικό πρότυπο), η οποία εμπνέεται από τη γενική παραδοχή ότι ο εξαρτημένος είναι ασθενής, η εξάρτηση ασθένεια και, κατά συνέπεια, ο εξαρτημένος δεν μπορεί με δικές του δυνάμεις να αποβάλει αυτή την έξη (βλ. επομ.). Η παραδοχή αυτή έχει συνέπειες κατά το στάδιο της μεταχείρισης του εξαρτημένου, ακόμα και όταν αυτός έχει εμπλακεί με την παρανομία, καθώς προτάσσεται η θεραπεία του εξαρτημένου ατόμου με διάφορες θεραπευτικές μεθόδους (βλ. επομ.). Ειδικότερα, στην Ελλάδα οι πολιτικές για τα ναρκωτικά στον τομέα της υγείας διαρθρώνονται με α) τον έλεγχο της διακίνησης των ναρκωτικών φαρμάκων από το κρατικό μονοπώλιο και β) την αντιμετώπιση της εξάρτησης (άρθρ. 58ν. 4139/2013). Η αντιμετώπιση της εξάρτησης αναπτύσσεται σε τρεις βαθμίδες που αφορούν: α) την πρόληψη των εξαρτήσεων και την ενημέρωση, β) τη θεραπευτική αποκατάσταση και γ) την κοινωνική επανένταξη. Υπάρχει τέλος μια τέταρτη τάση που δεν στοχεύει στην άμεση θεραπεία, αλλά εστιάζει αρχικά στη μείωση της βλάβης. Στο πλαίσιο αυτών των βασικών επιπέδων αντιμετώπισης των εξαρτήσεων, υλοποιούνται επιμέρους δράσεις και πολιτικές οι οποίες αναλύονται στη συνέχεια.

α. Η πρόληψη της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών. Στην Ε.Ε. αλλά και σε διεθνές επίπεδο γίνεται δεκτό ότι το κοινωνικό περιβάλλον ευνοεί την χρήση και συνεπώς η πρόληψη της διάδοσης των ναρκωτικών θα πρέπει να εκτείνεται σε δράσεις κοινωνικής πολιτικής και να εστιάζει σε παρεμβάσεις στην κοινότητα, στο σχολείο, στην οικογένεια, στην εκπαιδευτική πολιτική, στη διάθεση του ελεύθερου χρόνου κυρίως των νέων, σε ψυχοκοινωνική στήριξη των νέων κλπ.

Στην Ελλάδα ακολουθούνται ανάλογες πολιτικές στον τομέα της πρόληψης (βλ. επομ.). Ειδικότερα, στο ν. 4139/2013 ρυθμίζονται οι δυνατότητες δημιουργίας προγραμμάτων πρόληψης (βλ. αρθρ. 60). Συγκεκριμένα, μπορούν να καταρτίζουν προγράμματα πρόληψης οι Δήμοι και οι Περιφέρειες, τα κοινωφελή ιδρύματα, οι Εκκλησιαστικοί φορείς, τα Α.Ε.Ι. και οι εταιρείες μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα με αποκλειστικό σκοπό την κοινωνική επανένταξη, πρόληψη κλπ. Σε ό,τι αφορά τον Ο.ΚΑ.ΝΑ., στο πλαίσιο της συνεργασίας του με την Τοπική Αυτοδιοίκηση και τους τοπικούς φορείς, υλοποιούνται προγράμματα πρόληψης μέσα από το πανελλαδικό δικτύου 73 Κέντρων Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας (Κέντρα Πρόληψης). Επίσης, παρεμβάσεις πρόληψης υλοποιούνται από τους εγκεκριμένους φορείς πρόληψης (βλ. Επομ.), το Υπουργείο Παιδείας κλπ. (www.ektepn.gr/Documents/PDF/ee2013.pdf).

Οι παρεμβάσεις πρόληψης διακρίνονται σε καθολικές, επικεντρωμένες και ενδεδειγμένες:

i) Οι καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης δεν επικεντρώνονται στη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών αλλά αναφέρονται στο γενικότερο πλαίσιο πρόληψης των επικίνδυνων συμπεριφορών και στην προαγωγή της ψυχοκοινωνικής υγείας.
ii) Οι παρεμβάσεις επικεντρωμένης πρόληψης απευθύνονται σε επιμέρους ομάδες πληθυσμού νέων στις οποίες εκτιμάται ότι συντρέχουν παράγοντες κινδύνου που είναι σχετικοί με τη χρήση ουσιών. Πρόκειται κυρίως για τυπικά ευάλωτες ομάδες (νέοι με ψυχοκοινωνικά προβλήματα, χαμηλή επίδοση στο σχολείο, άνεργοι μετανάστες κλπ.). Οι παρεμβάσεις γίνονται σε επίπεδο ομάδας.
iii) Οι ενδεδειγμένες παρεμβάσεις πρόληψης εστιάζουν στα άτομα που έχουν εκδηλώσει πρώιμα στάδια χρήσης ουσιών χωρίς ακόμα να είναι εξαρτημένοι ακόμα.

Βλ. αναλυτικά για τις παρεμβάσεις αυτές και σχετικά στοιχεία σε:

www.ektepn.gr/Documents/PDF/ee2013.pdf , και

www.ektepn.gr/Documents/PDF/EGXEIRIDIOfiNaL.pdf.


Τα πρώτα πιλοτικά προγράμματα πρόληψης στην Ελλάδα αφορούσαν στο χώρο του σχολείου και στην περιβάλλουσα κοινότητα και εφαρμόστηκαν από την Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών στο μέσον περίπου της δεκαετίας του '80. Τα προγράμματα αυτά διαπνέονταν από μια φιλοσοφία ευρύτερης προσέγγισης της πρόληψης της χρήσης ναρκωτικών μέσω της προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας που επικεντρωνόταν σε μακροπρόθεσμα αποτελέσματα και κυρίως στις αιτίες του προβλήματος. Περίπου δέκα χρόνια αργότερα, δημιουργήθηκαν τα Κέντρα Πρόληψης που αναπτύχθηκαν από τον Ο.ΚΑ.ΝΑ. σε συνεργασία με την Τοπική Αυτοδιοίκηση. Το 2012 (Ν. 3966, ΦΕΚ Α, τ. 118) τα Κέντρα Πρόληψης αποκτούν νομοθετημένο πλαίσιο λειτουργίας και μετονομάζονται σε "Κέντρα Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας".

β.Η θεραπεία. Γίνεται δεκτό, όπώς προαναφέρθηκε, ότι η εξάρτηση είναι ασθένεια και έτσι ακολουθείται μια πλουραλιστική προσέγγιση σε εθνικό επίπεδο όπου η θεραπεία–απεξάρτηση υλοποιείται μέσα από τρεις γενικές κατηγορίες προγραμμάτων: i) τα προγράμματα ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων (τα λεγόμενα στεγνά προγράμματα), όπου επιβάλλεται πλήρης αποχή από ψυχοδραστικές ουσίες, ii) τα προγράμματα υποκατάστασης οπιοειδών και iii) τα προγράμματα σωματικής αποτοξίνωση. Επισημαίνεται, επίσης, ότι η θεραπεία-απεξάρτηση στην Ελλάδα αποτελεί μέρος της δημόσιας πολιτικής του Κράτους και εποπτεύεται από αυτό.


i) Τα στενά θεραπευτικά προγράμματα (ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις) διακρίνονται σε εσωτερικής διαμονής (κλειστά) και σε εξωτερικής διαμονής (ανοικτά): Στα κλειστά προγράμματα, τα υπο-απεξάρτηση άτομα ακολουθούν πρόγραμμα αποχής και ψυχολογικής στήριξης στο πλαίσιο συλλογικής διαβίωσης υπό τον έλεγχο του φορέα απεξάρτησης, μακριά από το κοινωνικό τους περιβάλλον. Στα ανοικτά προγράμματα, τα υπο-απεξάρτηση άτομα δεν αποκόπτονται από το κοινωνικό τους περιβάλλον, αλλά βρίσκονται σε στενή επαφή και έλεγχο από τις υπηρεσίες απεξάρτησης.

Τα πρώτα «στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα αναπτύχθηκαν στη χώρα μας στις αρχές της δεκαετίας του '80 από το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (18 ΑΝΩ) και το Κέντρο Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων (ΚΕ.Θ.Ε.Α). Αργότερα και o Ο.ΚΑ.ΝΑ. δημιούργησε «στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα για ενήλικες και εφήβους, ενώ έχει συνεργαστεί και συνεχίζει να συνεργάζεται με άλλους φορείς για την ανάπτυξη ανάλογων προγραμμάτων (βλ. αναλυτικά ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2).


ii) Τα προγράμματα υποκατάστασης. Η εξάπλωση του AIDS αλλά και της χρήσης ηρωίνης, και γενικότερα η αύξηση των εξαρτήσεων και των επιπτώσεών τους οδήγησε στη διεύρυνση των μεθόδων παρέμβασης για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Έτσι, παράλληλα με τα έως τότε λειτουργούντα «στεγνά» προγράμματα, το 1993 θεσμοθετήθηκε στην Ελλάδα (Ν 2161/1993-ιδρυτικός νόμος του Ο.ΚΑ.ΝΑ.) η φαρμακευτική αντιμετώπιση των χρονίως εξαρτημένων από ηρωίνη με την ίδρυση των προγραμμάτων υποκατάστασης, τα οποία αποτελούν αρμοδιότητα και ευθύνη του Ο.ΚΑ.ΝΑ. βάσει του ιδρυτικού του νόμου. Συγκεκριμένα, ιδρύθηκαν μονάδες υποκατάστασης για εξαρτημένους χρήστες ηρωίνης (Πειραματικά Προγράμματα Υποκατάστασης (ΠΠΥ))-(ΓΕΟ/25/6-4-95, ΦΕΚ 254 Β΄). Όπώς αναφέρεται στην ιστοσελίδα του Ο.ΚΑ.ΝΑ., σήμερα τα Θεραπευτικά Προγράμματα Υποκατάστασης που αναπτύσσονται από τον Οργανισμό, παρέχουν ολοκληρωμένη θεραπεία σε άτομα εξαρτημένα από τα οπιοειδή. Η θεραπεία περιλαμβάνει την αποκατάσταση της σωματικής και ψυχικής υγείας των εξαρτημένων ατόμων αλλά και την κοινωνική τους ενσωμάτωση. Αυτό που διαφοροποιεί τα Θεραπευτικά Προγράμματα Υποκατάστασης από τα υπόλοιπα θεραπευτικά προγράμματα (στεγνά), είναι η χορήγηση οπιοειδών ουσιών, όπώς είναι η μεθαδόνη και η βουπρενορφίνη (βλ. αναλυτικά στοιχεία ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2). Σήμερα το δίκτυο των Θεραπευτικών Μονάδων Φαρμακευτικής Αντιμετώπισης της Εξάρτησης του Ο.ΚΑ.ΝΑ. αριθμεί πάνω από πενήντα (50) Μονάδες σε όλη την Ελλάδα ενώ πρόσφατα ιδρύθηκαν και άλλες έντεκα (11). Στόχος του Ο.ΚΑ.ΝΑ. είναι η δημιουργία μίας Μονάδας σε κάθε νομό της χώρας.

Το 2012 λειτουργούσαν στην Ελλάδα από επίσημα αναγνωρισμένους φορείς, εκτόν τρεις (103) δομές θεραπείας για την αντιμετώπιση της ουσιοεξάρτησης. Το 85% των θεραπευομένων βρίσκονταν σε μονάδες υποκατάστασης και το 15% σε στεγνά θεραπευτικά προγράμματα. Ένας μικρός αριθμός 226 ατόμων παρακολούθησε την εξειδικευμένη δομή σωματικής αποτοξίνωσης (www.ektepn.gr/Documents/PDF/ee2013.pdf). Η εισαγωγή στα προγράμματα υποκατάστασης του Ο.ΚΑ.ΝΑ. περιλαμβάνει μια ολοκληρωμένη προσέγγιση του χρήστη και την παρακολούθησή του μέσω ενός δικτύου διαδοχικών, κυρίως θεραπευτικών, υπηρεσιών που παρέχονται εντός του στον Ο.ΚΑ.ΝΑ., αρχίζοντας με την Υπηρεσία Υποδοχής Ενημέρωσης και Προσανατολισμού (βλ. αναλυτικά ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2).

iii) Σε ό,τι αφορά τη σωματική αποτοξίνωση, υπάρχει ειδική μονάδα στον Ο.ΚΑ.ΝΑ.

γ. Η κοινωνική επανένταξη. Αναφορικά με την κοινωνική επανένταξη, εκτός από τους εγκεκριμένους, από το Εθνικό σχέδιο δράσης για τα ναρκωτικά, φορείς, οι Δήμοι και οι Περιφέρειες, τα κοινωφελή ιδρύματα, οι Εκκλησιαστικοί φορείς, τα Α.Ε.Ι. και εταιρείες μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα με αποκλειστικό σκοπό την κοινωνική επανένταξη πρόληψη κλπ. μπορούν να καταρτίζουν προγράμματα κοινωνικής επανένταξης (όπώς και πρόληψης και θεραπείας). Ως επανένταξη, ορίζεται κάθε κοινωνική παρέμβαση με στόχο την επανένταξη πρώην ή νυν προβληματικών χρηστών ναρκωτικών στην κοινότητα.

Η κοινωνική επανένταξη πρώην ή νυν προβληματικών χρηστών ναρκωτικών περιλαμβάνει τρεις βασικούς τύπους παρεμβάσεων: α) την εκπαίδευση και κατάρτιση, β) την απασχόληση και γ) τη στέγαση. Στην Ελλάδα η επανένταξη έπεται της διαδικασίας απεξάρτησης και αποτελεί το τελευταίο αλλά αναπόσπαστο μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας. Το 2012 λειτουργούσαν στην Ελλάδα εικοσιεπτά (27) προγράμματα επανένταξης.
(www.ektepn.gr/Documents/PDF/ee2013.pdf).

δ. Μείωση της βλάβης. Σχετικά πρόσφατα, επικρατεί διεθνώς η τάση μείωσης της βλάβης (βλ. κι επομ.) που στοχεύει πρακτικά στην προσέγγιση της ομάδας των χρηστών που βρίσκονται εκτός θεραπευτικών προγραμμάτων με στόχο την παροχή βοήθειας προς αυτούς, κυρίως γιατί δεν αναγνωρίζουν το πρόβλημά τους και δεν έχουν αναπτύξει κίνητρο προκειμένου να ενταχθούν σε κάποιο θεραπευτικό πρόγραμμα (βλ. αναλυτικά για όλα ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 2).

Παράδειγμα προσπάθειας μείωσης της βλάβης σχετικά με τις εξαρτήσεις, αποτελούν οι παρεμβάσεις αντιμετώπισης των εξαρτήσεων στο πλαίσιο του ποινικού συστήματος (π.χ. στη φυλακή) που υλοποιούνται από συγκεκριμένους φορείς οι οποίοι είναι εγκεκριμένοι από το Κράτος και συγκεκριμένα είναι οι εξής (αρθρ. 51, ν. 4139/2013): 1) Οργανισμός κατά των Ναρκωτικών (Ο.ΚΑ.ΝΑ.), 2) Κέντρο Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων (ΚΕ.Θ.Ε.Α.), 3) Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αθηνών (Ψ.Ν.Α.)-18 ΑΝΩ, και 4) Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης (Ψ.Ν.Θ.). Τέλος, μία σειρά από πρωτοβουλίες και δράσεις σε εθνικό επίπεδο εντάσσονται στο πλαίσιο της Εθνικής στρατηγικής για τα ναρκωτικά.

Search Our Site

anthologio
questionaire
epub flashbook
e pub pdf

Σημαντικό!

Τρείς είναι οι βασικοί παράγοντες που μπορούν να συντελέσουν στην ανάπτυξη του μεσολαβητικού ρόλου της αστυνομίας ειδικά στο ζήτημα της αστυνόμευσης των εξαρτημένων και αφορούν: α) την ανάπτυξη της ήπιας αστυνόμευσης, β) τον συγκερασμό της με τις πολιτικές μείωσης της βλάβης στον τομέα των εξαρτήσεων που ακολουθούνται από τους φορείς υγείας και γ) τη συνεχή μελέτη και εκτίμηση των επιπτώσεων που έχει η παγκοσμιοποιημένη διάσταση του προβλήματος των ναρκωτικών τόσο στο επίπεδο της προσφοράς όσο και της ζήτησης.